De weg naar je ware zelf

Nieuws

De verstoorde denkgeest van Michael Jackson

Alle artikelen, Dieptepsychologie

DIEPTEPSYCHOLOGIE - Lang ben ik gefascineerd geweest door Michael Jackson. Zowel in zijn genialiteit, als zijn psychopathologie zie ik twee uitersten van mens zijn gecombineerd. Uitersten die we allen, in mindere of meerdere mate, in ons dragen. In dit artikel beschrijf ik aan de hand van, veelal Freudiaanse psychologie, hoe de King of Pop tragisch ten onder is gegaan.

Om het lot van Michael Jackson goed te begrijpen, moeten we Peter Pan begrijpen.

Het verhaal van Peter Pan begint met een toneelstuk over een jongen die nooit opgroeit, geschreven door de Schot James Barrie. Enkele jaren daarna, in 1911, bewerkt Barrie zijn toneelstuk tot een boek, getiteld ‘Peter en Wendy’. De laatste – Wendy Darling – is Peter’s vrouwelijke bondgenoot en, zo wordt later gepsychologiseert, substituut moederfiguur.

Men (and women) who never grew up

Ik moet nu denken aan een filmpje, waarin Michael – ik noem hem vanaf nu alleen bij zijn voornaam – samen met zijn hartsvriendin Elizabeth Taylor kerstochtend viert. Twee volwassen kinderen in hun pyjama’s die dure cadeautjes voor (volwassen) kinderen uitpakken. Hoewel kerstboom en decor prachtig aan doen – rode linten, groene kerstkransen en schitterend verpakte cadeaus – doet het tafereel intriest aan. Wat je ziet zijn twee kinderen die wanhopig bij elkaar en in een pervers weelderige buitenwereld een nooit beleefde gelukkige kindertijd proberen te reconstrueren.

Dit is niemand ooit gelukt. Het ‘Neverland’ van wat nooit geweest is, de naam zegt het al, bestaat niet. Peter Pan’s Neverland is de benaming van een illusie. Evenals de gelijknamige ranch van Michael Jackson, dat een pretpark en dierentuin omvatte, een illusionaire wereld verbeeldde, die op een dag niet alleen symbolisch, maar ook letterlijk wel failliet moest gaan. Je kunt niet eeuwig in de roes van illusies en drugs, in de vorm van pijnstillers en slaaptabletten, vluchten.

Het leven van Michael getuigde van een aantal (zware) psychische stoornissen, waarvan het zogenoemde Peter Pan-syndroom nog de onschuldigste was. Over dit syndroom heeft Dr. Dan Kiley in 1983 het boek geschreven: ‘The Peter Pan Syndrome: Men Who Have Never Grown Up’.

Peter Pan & Co.

Peter Pan groeit op zonder zijn ouders te kennen en vindt later in de figuur van Wendy Darling een soort moederlijke bondgenoot. Samen met Wendy en haar twee broers John en Michael vliegen ze ’s nachts naar Neverland, een fantasie eiland. Daar beleven ze avonturen, samen met karakters als Tinkerbell, ‘the Lost Boys’, de Indiaanse prinses Tiger Lily, zeemeerminnen en natuurlijk Kapitein Haak en zijn piraten.

In de setting van het verhaal – de afwezige ouders van Peter Pan – en de benamingen als ‘Lost Boys’ wordt al duidelijk dat Peter Pan zich verloren voelt. Net als Michael’s getuigenis van eenzaamheid, doolt Peter Pan in zijn eenzame jeugd rond. Hij ontsnapt hieraan door in zijn fantasie te vluchten. Hij vliegt (dissocieert) naar een eiland, dat niet alleen symbool staat voor zijn eenzaamheid, maar dat ook gezien kan worden als manifestatie van autisme.

Michael getuigde van vele psychopathologieën. Bovenal zie je in zijn pervasieve vlucht naar de schijnwereld Neverland een zeer sterke mate van autisme (Asperger), verweven met een theatrale en narcistische persoonlijkheidsstoornis. Dit laatste leefde hij bijvoorbeeeld uit in zijn gefixeerde identificatie met het ‘onschuldige kind’ (Peter Pan), die zich nooit schuldig heeft gemaakt aan seksualiteit, maar ‘zuiver’, bijna etherisch in zijn bestaan is gebleven – als een niet geïncarneerde engel, hoog boven de mens uitstijgend. Tijdens zijn toernee ‘HIStory’ werd dit letterlijk uitgebeeld in mesiaanse optredens tegen het decor waarin de ‘King of Pop’, een titel die op zichzelf al van inflatie getuigt, als de messias voor de moderne wereld werd gepositioneerd. Deze rol wordt kracht bijgezet in muzieknummers als ‘Heal the world’ and ‘Black or white’, waarin Michael als een eigentijdse aartsengel de strijd tegen alle aards onrecht aanvoert.

Ik kom over het narcisme nog verder te spreken.

Eerst terug naar de sprookjeswereld van Peter Pan, die op het eiland Neverland tal van figuren ontmoet. Deze kunnen beschouwd worden als representaties van innerlijke complexen en archetypische energieën. Tinkerbell bijvoorbeeld, vertegenwoordigt een vrouwelijk principe dat Peter Pan begeleidt, raad geeft en inspireert. Hierin kan ik weinig psychopathologisch ontdekken, behalve natuurlijk dat Peter Pan aan een echte, aardse moeder ontbeert en dat een animafiguur als Tinkerbell wel erg etherisch is, zoals heel Michael’s dunne gestalte – inclusief ‘moon walk’ – zweverig, onaards aan deed.

Ook Tiger Lily vertegenwoordigt een vrouwelijk aspect dat in Peter Pan’s eigen leven ontbreekt. Als Indianen prinses representeert zij de vrouwelijke natuur, niet alleen in haar zorgende kant, maar tevens in een pre-genitale, sensuele kant: de schoonheid van meisjes die zich niet seksueel uit.

De bende van Verloren Jongens, welke Peter Pan aanvoert, gaan net als hemzelf zonder moeder en vader door het leven. Evenals Michael zich ontfermde over ‘verloren’ jongetjes (ziek, afkomstig uit gebroken gezinnen of eenzame kindsterretjes als Macauley Culkin), zo is Peter Pan een broederlijke leider voor de Verloren Jongens.

Dan is er natuurlijk nog Kapitein Haak, de vijandige vaderfiguur, en zijn ijzeren, gevaarlijke haak die als hand fungeert. Natuurlijk is er de gelijkenis tussen Kapitein Haak en Joe Jackson, de vader die Michael van kinds af aan met ijzeren hand heeft grootgebracht – om zo snel mogelijk een superster te worden, ten koste van zijn authentieke zelf als kind. En natuurlijk moet er ook een opmerking worden gemaakt over de Kapitein Haak in Michael zelf. Zelf een gecastreerde jongen die, zo leek het, fobisch was om het bed te delen met een vrouw, getuigde Michael van een ongezonde, compensatorische obsessie met masturbatie (en jongens). In videoclips en tijdens concerten greep Michael veelvuldig naar zijn kruis, wat hij gepaard liet gaan met een hoge, bijna orgastische schreeuw, die echter kinderlijk en androgyne aandeed, als was het werkelijk een (wanhoops)schreeuw van een eunuch. Daarnaast zijn er natuurlijk de vele verhalen dat Michael bed of slaapkamer deelde met minderjarige jongens en hierbij seksueel grensoverschrijdend is geweest. De verklaringen hieromtrent zijn tegenstrijdig. Ouders van jongens die Neverland bezochten hebben Michael aangeklaagd en beschuldigd, maar hun motief is soms uiterst dubieus. Natuurlijk was een rijke superster als Michael een gemakkelijke prooi voor hebzuchtige charlatans. En dan is er de getuigenis van Macauley Culkin, het kindersterretje uit ‘Home alone’ (een Freudiaanse titel in dit verband), die altijd ontkend heeft dat Michael hem onzedelijk bejegend heeft. Hoe het ook zij, als volwassene bed of slaapkaer delen met relatief onbekende jongens is natuurlijk al grensoverschrijdend. Evenals zijn fascinatie voor jongens simpelweg getuigt van een psychische verwrongenheid.

In 1993 staat Michael terecht voor vermeende pedofilie, zoals beweerd door Jordan Chandler. Hoewel hij hiervoor is vrijgesproken, zou het me vanuit psychologisch perspectief niet verbazen als hij zich wel aan jongens vergrepen heeft. Hoe het ook zij, de associatie met Peter Pan is een dubieuze. Peter draagt namelijk de achternaam van de natuurgod Pan: de godheid van het libido dat, in een ongedifferentieerde vorm, tot incestueuze toestanden kan leiden.

Pan en het oedipale conflict

De natuurgod Pan, en zijn Romeinse evenknie Faunus, is de godheid van de wildernis en de beschermgod van hen die door de wilde natuur zwerven: herders. In 2013 las ik een reportage in een tijdschrift over een hedendaagse herder in Spanje. Op een foto staat hij tussen de schapen te midden van een woest en desolaat berglandschap. Ik vond de foto mooi en heb hem destijds uitgeknipt en opgehangen. Later zag ik de archetypische gelijkenis met mezelf in.

Herders zijn vrijgezelle mannen die alleen door de natuur zwerven met hun kudde schapen (deze staan symbool voor de verschillende aspecten van de eigen, nog ongedifferentieerde natuur). Net als de godheid Pan en de faunen waarover hij regeert, zijn ook herders in zekere zin half mensen, half natuurwezens. Pan heeft, net als de duivel, het onderlichaam van een bok en draagt twee hoorns op zijn hoofd. (Op een beroemde foto steekt Michael, aan het  begin van zijn proces, zijn handen als duiveltjeshoorns achter zijn hoofd. Hij wilde hiermee uitdrukking geven aan zijn gevoel een zondebok te zijn, maar door dit gebaar lijkt hij bijna letterlijk op Pan.)

De bokkenpoten met hun gespleten hoeven en de hoorns van de godheid Pan en zijn faunen staan symbool voor de gespletenheid in hun natuur. Pan heeft zijn natuurkrachten en seksualiteit niet onder controle, omdat hij zich hiervan probeert af te snijden of deze probeert te onderdrukken. Hierdoor wordt hij op gezette tijden door zijn onderdrukte natuurkracht (libido) overmand en stormt toornig en al verkrachtend door de natuur. Het actuele gevaar van kindermisbruik ligt in dit geval natuurlijk op de loer.

In de documentaire ‘Living with Michael Jackson’ van de Britse journalist Martin Bashir, praat Michael op veertigjarige leeftijd als een kind over seks. Gevraagd naar zijn seksleven, wordt hij heel verlegen (oké, dit kan ook van gezond gedrag getuigen) en spreekt zijn afschuw uit over herinneringen die hij als jongen heeft als hij geconfronteerd wordt met de seksualiteit van zijn broers (hij heeft een van zijn broers horen vrijen met een vriendin). Bijna tien jaar eerder, vraagt Oprah de dan dertigjarige Michael naar zijn seksleven en krijgt een schuchter gestamel als antwoord, wat lijkt te impliceren dat hij nog maagd is. Dergelijke getuigenissen staan in contrast met de aantijgingen van kindermisbruik en de op z’n minst vreemde gewoonte om als volwassen man met jongetjes bevriend te raken en hen bij je in huis te laten logeren.

Je kunt bijna niet anders concluderen dat Michael, net als de natuurgod Pan, zijn seksualiteit niet geïntegreerd had. Zonder partner – vrouw of man – kan een gezond libido tot een stuwmeer worden. Het gevaar van een impulsdoorbraak ligt, ook bij anderszins ‘gezonde’ mannen, op de loer. Hiervan getuigen de vele voorvallen van pedofilie binnen de katholieke kerk, waarbij celibatair levende priesters geen kant uit kunnen met hun seksuele verlangens, waardoor deze met hen op de loop gaan, zoals in het archetype van de natuurgod Pan die bij tijd en wijlen overmeesterd wordt door zijn seksuele behoeften en bij deze gelegenheid tot verkrachter wordt.

Een priester castreert zichzelf min of meer vrijwillig (hoewel hij lang niet altijd bewust zal zijn van zijn motieven om celibatair door het leven te gaan). Maar wat kan er aan de hand zijn in het geval van iemand als Michael? Hiervoor moeten we spreken over het oedipuscomplex en de er vaak mee gepaard gaande narcistische ontwikkeling.

Oedipuscomplex en de narcistische persoonlijkheid

In het door Freud uitvoerig beschreven oedipuscomplex komt een jongen in een verscheurende innerlijke spagaat terecht tussen vader en moeder, welke tevens representant zijn van zijn eigen mannelijke en vrouwelijke natuur. Het oedipaal conflict gaat erover dat jongetjes die niet van nature door vader beloond worden met liefde omwille wie ze zijn, er alles aan gaan doen om bij vader in beeld te komen. Een kind gaat hierbij stereotype gedrag ontwikkelen, waarbij hij in prestaties zijn vader voorbij probeert te streven, in de hoop zo door hem (en zijn moeder) gezien te worden.

Dergelijk gedrag kenmerkt zich vaak als een ‘narcistische drive’, waarbij iemand het eigen authentieke zelf opoffert ten gunste van een narcistisch superimago, zoals in het leven van Michael op zeer sprekende wijze is gebeurd. Hierbij verwijs ik niet alleen aan de talloze megalomane symbolieken in zijn leven – zijn excessieve materiële levensstijl en zijn ongebreideld narcisme op het podium – maar tevens naar de verminking van zijn gelaat. Juist hierin zien we een Faustiaans thema, waarbij iemand zijn ziel – het authentieke zelf – als het ware aan de duivel verkoopt om zo over bovenmenselijke vermogens (het verlangen van elke narcist) te kunnen beschikken. Evenals Faust een hoge prijs moet betalen, deed ook Michael dit. In zijn streven naar een bovenmenselijk androgyne uiterlijk verminkte hij zijn, ooit donkere, gezicht tot een wit dodenmasker. Binnen een Jungiaanse context spreken we in dit geval van een identificatie met het persona, het Griekse woord voor ‘masker’. Dit duidt erop dat mensen die hun authentieke zelf, hun identiteit, niet kunnen omarmen, zich gaan identificeren met een, veelal megalomaan, imago of masker. Dit alles als uiting van een extreme narcistische ontwikkeling.

Onder dit (doden)masker gaat een wegkwijnende en angstige ziel schuil. In het geval van het oedipale conflict wordt het kind bedreigd door de vader, met wie hij moet concurreren om de liefde van moeder. Tegelijk leert hij dat het niet veilig is om zichzelf, authentiek, te zijn. In het streven naar de gunst van vader heeft hij zijn authentieke zelf opgeofferd voor een vals zelf, wat de beleving van angst en minderwaardigheid versterkt. Zo iemand blijft op een lage trap van ontwikkeling steken, namelijk in de eerste fase van zijn ontwikkeling, welke Freud de ‘orale fase’ noemde. ‘Oraal’ verwijst hierbij naar de aangeboren neiging van elke zuigeling om via voeding – fysiek en emotioneel – een gevoel van welbevinden en veiligheid te creëren.

Je ziet bijna letterlijk hoe het bij Michael gegaan moet zijn. Opgroeiend onder de dreiging van Kapitein Haak (Joe Jackson) beleeft het jongetje castratieangst, welke Freud situeert in de derde fase van ontwikkeling: de genitale fase. Tijdens deze fase leren jongens wat het is om jongen te zijn en meisjes wat het is om meisje te zijn. In de klassieke pedagogie geldt: jongens spelen met auto’s en GI Joe, meisjes spelen met poppen en My Little Pony. Wanneer een jongen in zijn ‘mannelijkheid’ wordt bedreigd, omdat de eisen van de vader te groot zijn, raakt zo iemand psychisch, en soms ook seksueel, gecastreerd. Uit het leven van Michael is bekend dat hij en zijn broertjes al op jonge leeftijd letterlijk met de riem van vader het podium werden opgezweept.

Voor iemand als Michael moet het totaal onveilig zijn geweest een jongen – zichzelf – te zijn en dus wordt de ‘natuurlijke’ seksuele ontwikkelingsweg afgesloten. Gecastreerd blijft hij hangen in een zogenaamde ‘fallische fase’, waarin hij gefixeerd raakt door zijn eigen geslacht, welke in de Freudiaanse leer als een symbool van macht door de vrijgezelle eenling ‘aanbeden’ wordt (zoals in Michael’s narcistische uitingen en het en plein public grijpen naar zijn kruis). Tegelijk moet het angstige jongetje in hem een oplossing vinden voor de bestaansangst. De oedipale oplossing is in zo’n geval onder de beschermende vleugels van moeder te kruipen. Omdat dit niet kan – Michael staat immers veel op het podium – moet hij een substituutmoeder vinden. Dit wordt zijn fantasiewereld: Neverland, waarin het jongetje dromerig kan oplossen, zodat hij even niet zichzelf hoeft te zijn.

Gestoorde seksuele ontwikkeling

Voor de seksuele ontwikkeling is dit alles funest.

Voor een goed begrip: seksuele ontwikkeling bij Freud is psychologische ontwikkeling! Er zijn maar weinigen die Freud hierin begrepen hebben. Natuurlijk is Freud op een gegeven moment doorgeschoten in zijn theorie omtrent de psychoseksuele ontwikkeling. Dit kon ook niet anders, want voor Freud met zijn biologisch determinisme was de instinctmatige aansturing van de psyche de enig mogelijke verklaringsbron.

Kort gezegd komt Freud’s theorie hier op neer.

De mens is een veredeld dier die zich alleen door zijn intellect van het zuiver animale leven van dieren onderscheidt. Verder wordt de mens, net als dieren, door instincten aangedreven, waarvan libido de belangrijkste drijfveer is. Libido is voor Freud niet slechts de seksuele lustbeleving, maar zij omvat de totale levensdrift, welke zich onder andere in seksualiteit uit. Het kenmerken van alle instincten is dat zij onpersoonlijk zijn; zij bevatten niet gedifferentieerde energie. Naarmate de mens meer onderscheidingsvermogen ontwikkelt, kan hij zijn libido differentiëren in verschillende levensimpulsen, zoals het verlangen scheppend en kunstzinnig bezig te zijn. Deze laatste is in de ogen van Freud een gesublimeerde vorm van libido.

Terug naar Michael, waar we twee uitersten van de libidomanifestatie gedemonstreerd zien. In de eerste plaats was hij natuurlijk een artistiek genie die, zo mogen we aannemen in de visie van Freud, een deel van zijn levenslust scheppend wist te transformeren tot geest vervoerende muziek. In zijn muzikaliteit klonk overigens hetzelfde etherisch-androgyne wezen door, dat Michael tijdens zijn carrière steeds verder cultiveerde, tot deze tot haar uiterste grens was doorgevoerd. Deze grens was de dood, welke reeds lang voor de eigenlijke dood van Michael intrad. Denk bijvoorbeeld aan zijn lijkwit gelaat, de holle ogen die een uitputting van de ziel verraadden, het opdrogen van inspiratie en zijn schrijnende levensstijl, gekenmerkt door verslavingsdrang, insomnia, hebzucht en een steeds verder vervluchtigen in een wereld van valse schijn.

In de theorie van Freud gaat er iets gruwelijk mis in de psychoseksuele ontwikkeling van Michael.

We zagen reeds dat het oplossen in Neverland bij Michael waarschijnlijk een symbiotische functie had. Vluchten in de fantasiewereld van de onbezonnen jeugd die hij nooit gehad had, was de enige wijze waarop de levensangst en het vernietigende minderwaardigheidscomplex dat onder de narcistische drive school ‘opgelost’ kon worden. Een dergelijke symbiotische vlucht, welke alle verslaafden begeleid, leidt ertoe dat het ik-bewustzijn zich niet volledig kan ontwikkelen. Zijn individualiteit was juist de bron van zijn genialiteit en deze begon reeds vroeg in zijn carrière op te lossen in de mist van de symbiotische roes.

Waar Oedipus in zijn symbiose met moeder zichzelf afsnijdt van verdere psychoseksuele ontwikkeling, komt Michael gevangen te zitten in de substituutwereld van Neverland. Hiermee castreert hij bovendien zijn seksualiteit, want geestelijk gezien blijft zijn persoonlijkheidsontwikkeling hangen op een leeftijd in de pre-genitale fase. In het geval van Oedipus castreert het kind zijn seksuele ontwikkeling bovendien, doordat de verstrengeling met moeder een taboe installeert om seks met een vrouw te beleven. De enige vrouw die hiervoor in aanmerking zou komen is de moeder(figuur), wat linea recta zou leiden tot een beleving van incest. Bovendien hangt de oedipale een absolute straf van vader boven het hoofd, mocht hij seksuele gevoelens naar zijn moeder ontwikkelen. De tragische uitkomst is dat zo iemand zijn seksualiteit wel moet gaan onderdrukken en voor zichzelf houden (middels masturbatie). Zoals we zagen, gaf Michael hiervan sterk blijk met zijn gecultiveerd imago van seksloos, androgyne wezen dat etherisch – ‘moon walkend’ – boven de aarde zweefde.

Vaak gaan oedipale mannen later als vrijgezel door het leven. Als prototype Peter Pan kunnen ze zich nooit wezenlijk binden aan een vrouw, want dat brengt het innerlijk kind in een levensbedreigend conflict, waarin het de moeder inruilt voor een andere vrouw die bovendien seksueel aanspraak zal maken op de man – een taboe – en waarschijnlijk een eigen gezin wil stichten, wat de positie van het kind die moederlijke bescherming zoekt op het spel zet. Vaders kunnen namelijk niet langer zelf kind zijn. De maskerade met Lisa Marie Presley was in dit alles niet meer dan dit – toneelspel.

Soms, maar dit is geen wet van Meden en Perzen, zullen mannen met een sterk oedipaal conflict (onbewust) voor een homoseksuele oplossing kiezen. In een homoseksuele relatie kunnen ze op een veilige manier hun seksualiteit beleven, zonder aan het incesttaboe met moeder (of een moederfiguur) te raken. Wanneer de homoseksuele oriëntatie niet wezenlijk vanuit de ziel wordt beleefd, dan zal een dergelijke man op den duur in een gigantische identiteitscrisis verwikkeld raken. Immers, de op deze wijze ingezette homoseksualiteit is immers geen manifestatie van de identiteit, maar een tijdelijke – geen wezenlijke – oplossing voor het dieper gelegen oedipaal conflict.

Hier wordt het seksueel echt ingewikkeld voor mannen met Pan als hun beschermgod… Vrouwen zijn te bedreigend (vanwege de incestueuze band met moeder) en een relatie met een andere man kan de diepere verlangens van de ziel niet vervullen. Bovendien lonkt in seks met mannen de dreiging van castratie, want het was vader – prototype van een man – die het jongetje al op jonge leeftijd bedreigde door zijn hoge eisen, welke (kunnen) leiden tot een beleefd falen of castratie in het man zijn.

Linksom of rechtsof, beide is bedreigend: heteroseksele en homoseksuele relaties. Wat doe je in zo’n geval? De psyche heeft twee mogelijkheden. Zij opteert voor een verder leven als herder, alleen zwervend door de bossen en bergen (of wonend in de wildernis van de stad). Met het celibaat of solistische seksualiteit als opties.

De andere optie is welke Michael en de hem bezoekende jongens (waarschijnlijk) noodlottig is geworden: (homoseksuele) pedofilie. In dit geval fungeren jongens als symbool voor de eigen kindertijd. Je kunt je voorstellen hoe pedofilie in de denkgeest werkt. Een jongen wordt tot een soort projectiescherm waarop het eigen verwonde kindsdeel zijn behoefte aan genegenheid en aanraking projecteert. In het geval een jongen er ‘maagdelijk onschuldig’ uitziet (dit geldt voor vrijwel alle jongetjes), fungeert hij tevens als symbool van de eigen onschuld en puurheid. Het volwassen deel van de psyche heeft echter behoefte aan meer dan genegenheid en projecteert in dit geval tevens de onbevredigde seksuele behoeften op het kind. Beide – de honger naar genegenheid én die naar seksuele bevrediging – kunnen een denkgeest zodanig opstuwen dat ook weldenkende volwassenen ethische grenzen overschrijden en zich seksueel vergrijpen aan een kind.

Ik laat in deze verhandeling over de gestoorde seksuele ontwikkeling één aspect welbewust buiten beschouwing. Dit is het aspect waarbij slachtoffers van pedofilie tot dader worden, om aldus het hen aangedane, niet verwerkte leed compensatorisch als dader door te geven aan een nieuw slachtoffer. Dit is een bekende psychoseksuele dynamiek in veel gevallen van incest. Dan moet er dus wel sprake zijn van incest en dit is in het leven van Michael zeker niet duidelijk.

De macht van de schaduw

Ik laat het onderwerp seksualiteit hier verder rusten. Ik heb beschreven wat ik over de gestoorde seksuele ontwikkeling weet. In een persoon als Michael zie ik tal van psychische conflicten in het extreme uitgeleefd, welke in lichtere mate toch ook bij veel anderen sluimerend aanwezig zijn. Michael heeft voorgeleefd hoe het met Peter Pans afloopt. Niet goed.

Dat moet ook James Barrie, de schepper van Peter Pan, geweten hebben. Ook al heeft hij een leuke einde aan de avonturen van Peter en Wendy in Neverland weten te breien, het fundamentele oedipale conflict wordt niet door Peter Pan opgelost. Evenmin als de onderliggende eenzaamheid. De geestelijk vader van Peter Pan, geridderd en beroemd in heel Engeland, schijnt eenzaam en verbitterd gestorven te zijn in zijn geboorteplaats Kirriemuir in Schotland. Peter Pan’s probleem is dan ook dat hij zijn schaduw, zijn onbewuste psyche, niet onder ogen heeft willen zien. In plaats van zijn jeugdtrauma’s te verwerken, vlucht Peter Pan in zijn fantasie, waar hij zich isoleert. Aan het begin van het verhaal wordt meteen duidelijk gemaakt wat hiervan de consequentie is. Als Peter Pan door het raam van de slaapkamer van Wendy, Michael en John Darling vliegt, verliest hij zijn schaduw. Anders gezegd: hij vergeet dat hij een schaduw heeft. De prijs van dergelijke dissociatie is hoog, weet ook Peter Schlemihl, die zijn schaduw aan de duivel verkocht. Niemand kan zich langs een gemakkelijke, onbewuste weg van zijn schaduw of onbewust zijn ontdoen. Zij die dit wel denken te kunnen doen betalen hiervoor op latere leeftijd een hoge prijs, wanneer zij met een dan monsterlijk gegroeide schaduw worden geconfronteerd, waarvan ze zelfs geheel in de ban van kunnen raken.

Net als Peter Pan kon Michael zijn schaduw niet onder ogen zien. In plaats van zijn verloren jeugd onder ogen te zien, vlucht hij hiervoor weg en houdt, paradoxaal genoeg, hiermee zijn verloren jeugd in stand. ‘Neverland’ zegt wat dit betreft genoeg. Hiermee heeft de schaduw, die Peter Pan dacht te verliezen door deze te dissociëren (wegvliegen), Michael helemaal in zijn macht.

Michael’s ziel was zwaar getormenteerd. Om de pijn te stillen moest hij steeds grotere hoeveelheden drugs – pijnstillers, slaappillen en zelfs anesthesia – tot zich nemen. Michael kon zijn ziel niet meer overgeven aan de geest, getuigen zijn insomnia. Tijdens de slaap kan de ziel zich geheel aan de persoonlijkheid onttrekken en zich te ruste leggen in de schoot van de alles helende geest.

De paradox is: het land van zijn dromen dat Michael redding moest bieden, werd zijn ondergang. Zonder slaapmiddelen kon Michael niet in het Neverland van zijn slaap komen. Door wanhopig proberen in Neverland te verdwijnen, tekent Michael fysiek en psychisch zijn doodvonnis. Met hulp van propofol doet zijn schaduw hem uiteindelijk de das om en verdwijnt Michael voorgoed naar het Neverland waarnaar hij zo verlangde. Had Michael het verhaal van Peter Schlemihl of Goethe’s Faust maar gelezen, dan was hij gewaarschuwd geweest.

De symboliek van Neverland

Voordat de macht van de schaduw zo groot en duister werd dat de King of Pop de pathetische bijnaam ‘Wacko Jacko’ kreeg, was het juist de ontkenning van zijn schaduw die Michael zijn genialiteit gaf. In zijn ‘moonwalks’ zweefde hij als Peter Pan over het podium. Miljoenen mensen herkenden in hem hun eigen verlangen naar de fase van het magische kind, dat opgaat in een droomwereld van zuiverheid en nog niet is aangetast door de onzuiverheden (‘zonden’) van het bestaan in materie. Jung noemt deze persoonlijkheid ‘puer aeternus’ – de eeuwige jongeling die nog van de zielevonk getuigt.

Middels plastische chirurgie probeerde Michael het ideaal van ‘puer aeternus’ te bereiken. Zijn veel besproken (en vaak geopereerde) neus lijkt een poging te zijn om de brutale wipneus met iele neusvleugels van Peter Pan te kopiëren. Het steeds verder oprekken van zijn oogleden suggereren de verwonderde blik van een kind. Naderhand, als zijn oogleden zo ver zijn opgerekt, dat Michael de ogen heeft van een personage uit een Japanse mangastrip, maken juist deze grote, glazige bollen de leegte en angst van zijn in Neverland ronddolende ziel zichtbaar.

Zijn gezicht en heel zijn gestalte dienen als een masker om zijn schaduw te verbergen. Zijn steeds blekere huid, een effect van de huidaandoening virtigo, waarbij het lichaam stopt pigment aan te maken, kan symbolisch en letterlijk worden opgevat als een ‘wit wassen’ van de schaduw. Op een gegeven moment is zijn huid zo wit, dat je er bijna doorheen kunt kijken. Michael doet net zo etherisch aan als Tinkerbell. Een androgyne uiterlijk – verkregen door plastische chirurgie en make-up – en een handschoen bezet met kristallen (de kristalvrouw zegt: ‘raak me niet aan…’) maken het beeld compleet. Het publiek vindt het, hoewel excentriek, op dat moment nog prachtig. In Michael kunnen ze hun eigen verlangen naar de eeuwige kindertijd projecteren. Michael speelt het spel mee. Hij ziet hun adoratie voor liefde aan en bespeelt het publiek, zoals Pan de faunen met zijn panfluit behekste, met zijn iele kinderstem, magische dans en opzwepende rockmuziek.

Niet alleen zijn voorkomen en hoge stem doen aan een kind of adolescent denken, ook de titels van zijn albums geven uiting aan de rebelse energie van een opgroeiende puber. ‘Off the wall’, ‘Thriller’, ‘Bad’ en ‘Dangerous’ appelleren aan het verlangen van een jongeling om uit de band te springen. Onderwijl grijpt hij tijdens zijn optreden steeds gretig naar zijn kruis, als is hij een jongen die het masturberen net ontdekt heeft.

Toch tekent zich hier al de ware, duistere aard van de schaduw af. Zijn steeds meer androgyne uiterlijk doen denken aan de ongedifferentieerde aard van de godheid Pan die zich, met zijn kleding gemaakt van bladeren, maar niet aan de collectieve natuur kan onttrekken om een individu te worden. In Michael wordt dit zichtbaar als we hem op veertigjarige leeftijd door zijn kinderpretpark Neverland zien dolen.

Om zich hoegenaamd tegen luchtvervuiling en de persmuskieten te beschermen, draagt Michael steeds vaker maskers voor zijn mond en doeken over zijn gezicht. Eén van zijn kinderen noemt hij zelfs ‘Blanket’: de ik-persoonlijkheid is stervende en lost steeds verder op in de mist van het ongedifferentieerd zijn, waarbij het wezelijke van de ziel steeds verder terugglijdt in de oertoestand van voor de incarnatie.

Op het podium draagt Michael zwarte schoenen met witte sokken, die schoon wassen suggereren. De zwarte schoenen symboliseren de schaduw die, ondanks de pogingen om ervan weg te vliegen (de witte sokken) aan zijn voeten blijft kleven. Zijn huidaandoening virtigo draagt aan dit beeld bij. Als Michael buiten loopt, loopt hij altijd onder een paraplu, als een vampier die het daglicht niet kan verdragen. Natuurlijk, zonder zonlicht is ook de schaduw niet langer zichtbaar…

Ondertussen geeft zijn muziek steeds vaker uiting aan woede. In ‘Scream’ zit hij zelfs met zijn zus Janet Jackson opgesloten in een ruimtecapsule, een symbool van extreme dissociatie of niet geaard zijn. In de videoclip zijn beiden zichtbaar woedend. Michael’s ‘angry voice’ draagt bij aan zijn performance van een boze tiener die, hoewel inmiddels in zijn veertiger jaren, ijle klanken vermengt met rauwe schreeuwen.

Boosheid voert steeds meer de boventoon in zijn muziek. Logisch ook, want de vlucht naar Neverland kan niet slagen. Gekleed in steeds militaristischer aandoende uniformen, versierd met emblemen met zijn eigen initialen als teken van narcisme, marcheert Michael over het podium. Het is alsof Joe Jackson, zijn vader, hem vanuit zijn schaduw nog steeds commandeert.

Verdere afzondering lijkt de enige optie. Michael verschuilt zich hoe langer hoe meer op zijn afgelegen ranch, zich omringend met de dure speeltjes van zijn koopverslaving en, zoals reeds besproken, jongens. Dit laatste krijgt een steeds verdachter karakter.

De lucht boven Neverland kleurt steeds donkerder. Op 20 november 2003 krijgt de schaduw definitief grip op Neverland. Het kinderparadijs laat zijn ware aard zien: dat van de hel. Michael wordt gearresteerd op verdenking van seksueel misbruik.

Wacko Jacko

Wie kent niet de schrijnende foto van Michael als hij gearresteerd is op verdenking van pedofilie? Het decor van een superster is veranderd in dat van het bureau van Santa Barbara County Sheriff. De holle oogopslag van een levende dode staren in de camera.

Geen ster is ooit zo hoog gerezen en heeft zo helder gestraald als de King of Pop. Geen ster is ooit zo diep gevallen als Wacko Jacko die, na een decennia lange vlucht, op de grond neerstort, geconfronteerd met een realiteit waarin niet langer een geniale en charismatische Peter Pan de hoofdrol speelt, maar een zielige, narcistische, verminkte man.

Hij is dan al jaren verslaafd aan zware slaap- en kalmeringsmiddelen. De superster, eens zwevend over het podium, ijl als Mercurius, de wereld betoverend met zijn panfluit, lost als een junkie/zombie op in de nevelen van Neverland. In de laatste jaren van zijn leven ijst het Peter Pan-syndroom een steeds hogere tol. Neverland is geworden tot een verslavende vlucht in medicijnen, plastische chirurgie en excentriek koopgedrag. Wacko Jacko is al lang niet meer de goed verdienende megaster. Na het album ‘HIStory’, produceert de panfluit geen betoverende klanken meer, maar nog slechts klaagzangen over een wereld die niet langer bereid is de al te zonderlinge eenling te bewonderen. ‘HIStory’ is inderdaad profetisch. Zij kondigt het definitief vallen van de ster aan. Het album en de wereldtour getuigen van een narcistische vlucht, waarin de vervagende superster nog een keer wil stralen in de rol van messias. Met zijn muziek bestrijdt hij racisme en wil hij de wereld helen. Op het podium reist een metershoog standbeeld van hemzelf als de Jezus Christus boven Rio de Janeiro boven het publiek uit.

No ordinary family

In 1994 verbaast Michael vriend en vijand als hij met Lisa Marie Presley trouwt. Was het een poging om te midden van zijn in duigen vallende droom toch een normale gezinswerkelijkheid te creëren? Alleen de dochter van die andere gevallen superster zal het weten. Waarom stemde ze toe? Uiterlijke overeenkomsten tussen de androgyne Michael en Elvis Presley zijn er niet. Misschien was het zijn isolatie in Neverland die in haar het Graceland van haar jeugd deed herleven?

Het huwelijk houdt niet lang stand, gevolgd door een tweede huwelijk in 1996 met verpleegster Debbie Rowe. Zij is het tegenbeeld van de met ‘glitter & glamour’ omgeven Presley. Ook deze verbintenis is niet duurzaam. Wel kreeg Michael door deze relatie de kans om eigen kinderen ter wereld te brengen: Prince Michael I en Paris. Later kwam hier ‘Blanket’ (Prince Michael II) bij. Over de inflatoire namen hoef ik het niet te hebben. Evenmin als over het voorvaal waarin Michael zijn jongste kind Blanket, toen nog een baby, over de balustrade van een balkon laat hangen, om hem te tonen aan het publiek. Hoewel het hier een op zichzelf staand voorval betreft, spreekt het beeld voor zich. Waarschijnlijk waren zijn kinderen, tot op zekere hoogte, evengoed een trofee voor Michael als ‘Bubbles’, de chimpansee die hij in zijn jonge jaren als zijn huisdier geadopteerd had. Binnen de narcistische persoonlijkheid past het dat levende wezens – mensen of dieren – in zekere zin als een object worden beschouwd: een statussymbool dat als extensie van het eigen, geobjectiveerde zelf fungeert. Toch, ik wil hier aan toevoegen, dat ik niet betwijfel dat hij ook werkelijk van zijn kinderen gehouden heeft.

This is it

Beelden uit de laatste jaren van Michael laten een zielige, excentrieke koop- en medicijnverslaafde zien. Naast de problemen uit zijn jeugd, is de dagelijkse werkelijkheid inmiddels ook zeer problematisch geworden. De King of Pop is onttroond. Hij heeft al jaren geen inspiratie meer en leeft hij op een berg van schuld. Ten einde raad zoekt hij zijn heil in de stad van schulden en illusies bij uitstek: Las Vegas. In een reportage zien we het beeld van een schim die alle contact met de werkelijkheid kwijt is.

Zoals het een wereldster die een collectieve, archetypische energie uitleeft betaamt, gaat zijn ondergang met veel symboliek gepaard. Nog een keer wilde Michael als Peter Pan door de lucht vliegen, over London heen, op weg naar Neverland. De titel van de concertreeks is een voorbode van zijn ophanden zijnde dood. ‘This is it’, blinkt op de persconferentie in grote letters boven sombere, dikke, rode gordijnen. Het geheel doet aan als het decor voor een opbaring. Michael zelf verschijnt als een wandelend lijk. Lichaam en ziel zijn uitgemergeld. Met een zonnebril op spreekt hij zijn eigen eulogie uit.

Op beelden van de repetities die na zijn dood in filmversie zijn uitgebracht is te zien dat Michael er deze laatste maanden al bijna niet meer is. Van de vliegensvlugge Mercuriusgeest is niets over. De ‘moonwalk’ sloft. Zijn stem ijlt door de lucht, maar bereikt geen harten meer. Peter Pan heeft zijn lot te aanvaarden. Wie te lang in Neverland verblijft, zal zelf tot illusie vervluchtigen.

CNN doet live verslag van zijn overlijden. Vanuit helikopters wordt de rit van de ambulance gevolgd. Voor het ziekenhuis verzamelen zich fans. Op de achtergrond draait iemand de King of Pop in betere tijden.

In een documentaire na zijn overlijden, wordt een grote kledingkast met spiegel uit Michael’s slaapkamer getoond. Ik stel me voor dat Michael, na een nacht worstelen met zijn demonen, ten einde raad uit bed is gestapt. Net als Dorian Gray moet hij de bevroren wanhoop in zijn spiegelbeeld hebben gezien. In de reflectie van zijn dodengelaat krast  hij de woorden: ‘Perfection is everything’.