De weg naar je ware zelf

Nieuws

Non-dualiteit volgens Jeff Foster

Alle artikelen, Mystiek & gnosis, Wegen naar het Zelf

WEGEN NAAR HET ZELF - Jeff Foster doet het onmogelijke: schrijven en spreken over non-dualiteit of de eenheid van het bestaan.

Na jaren van lijden en vruchteloze pogingen te ontwaken, verviel Jeff’s illusie van afscheiding voor de realisatie dat alles één is. Wat velen zich volgens Jeff niet realiseren is dat ontwaken uit de illusie van afscheiding niet vanuit het ego plaats kan vinden:

“Alles wat vanuit het ik ondernomen wordt leidt tot afscheiding.”

Geen van de vragen die ik voor dit interview had voorbereid, leek nog ter zake. Al mijn vragen, zo zag ik in een oogopslag, waren vanuit het ik gesteld.

‘Hoe kan ik net als jij verlichting bereiken?’ ‘Wat moet ik doen om te ontwaken?’

Het zijn dit soort vragen waarmee de gemiddelde spirituele zoeker zijn pad naar verlichting probeert te banen. Maar het ik dat eenheid tracht te bereiken is, aldus Jeff, precies de oorzaak van het probleem waarom we onszelf als afgescheiden wezens ervaren. “We geloven dat er zoiets als een ‘ik’ bestaat. Een ‘ik’ dat kan handelen, keuzes kan maken, verlichting kan nastreven. Maar in feite bestaat er geen ‘ik’. De grap is dat we ons dit vanuit ons eigen ‘ik’ nooit kunnen realiseren, want het ‘ik’ dat zich realiseert dat alles één is, sluit zichzelf van die eenheid uit, en houdt zo op subtiele wijze de afscheiding in stand.”

Het moet een vreemd schouwspel zijn. Zittend in een rustige kamer in het Amsterdamse centrum ‘De Ruimte’, waar Jeff de hele dag over non-dualiteit gesproken heeft, stel ik de een na de andere vraag geformuleerd vanuit het standpunt van iemand die zichzelf wel degelijk als een afgescheiden wezen ervaart. En al wat Jeff doet is mij telkens weer, op zachtaardige en lachende wijze, terugbrengen naar een-en-hetzelfde antwoord waarover in feite geen vraag gesteld kan worden. ‘Alles is één. Al het andere is een illusie.’

Er is geen ontwaken

Beter dan ik het kan beschrijven, heeft Jeff deze essentie in twee boeken beschreven. ‘Life without a Centre’ en ‘Beyond Awakening’. In zijn boeken beschrijft Jeff in dat er geen pad bestaat, en dat de realisatie hiervan ontwaken betekent. Ook beschrijft hij hoe hijzelf op een druilerige herfstdag tot dit inzicht is gekomen. Zijn verhaal lijkt op dat van Eckhart Tolle die, in een diepe depressie verkerend, opeens besefte dat ‘hij’ kon nadenken over het ik dat aan het lijden was. Aldus besefte ‘hij’ dat niet ‘hij’ – zijn wezen – maar zijn ego leed, en dat hij dus wel iemand anders moest zijn: een non-duaal wezen.

Ook bij Jeff daagde dit inzicht nadat hij een periode van intens lijden had doorgemaakt. Daarvoor had Jeff langs allerlei wegen geprobeerd verlichting te bereiken, om zo een einde aan zijn lijden te maken. Maar geen van de methodes bracht hem verlossing, waardoor hij uiteindelijk zijn streven opgaf. Dit bleek, achteraf, het laatste streven van zijn ego te zijn, want nadat hij zich volledig bij zijn lot had neergelegd, en zich volkomen met zijn situatie vereenzelvigd had, ontstond de realisatie dat er geen ik is dat naar verlichting kan streven, noch een ik dat lijden kan. “De zoektocht kwam ten einde, toen ik me realiseerde dat er geen zoektocht was.”

Jeff heeft het niet over zijn ontwaken. “Er was geen ontwaken. Ontwaken impliceert dat er een persoonlijkheid is die ontwaken ervaart. Maar al wat is, is dit ene zijn.” Jeff spreekt ook over het moment van zijn ‘niet-ontwaken’. Verwacht van hem geen grootse verhalen over verheven verlichtingservaringen. Het was allemaal heel ‘gewoon’: een plotseling opheffen van de illusie dat subject en object gescheiden zijn. “Ik liep over straat, het regende. Ik voelde mezelf in de regendruppels, in de jas die ik net nieuw had gekocht”, schrijft Jeff. En dat was het. Daarmee eindigde jaren van lijden – hetzelfde lijden waar zovelen van ons, die zichzelf nog wel als een ‘ik’ tegenover de wereld ervaren, dagelijks onder gebukt gaan. Het frustreert me, laat ik Jeff weten, dat mensen als hij en Eckhart Tolle blijkbaar als vanzelf tot het inzicht van non-dualiteit zijn gekomen, terwijl ik me in de rondte werk om verlichting te bereiken. Ik moet lachen om mezelf, want in al wat ik vanmiddag tegen Jeff zeg, ligt het antwoord al verborgen. Ik streef verlichting na. Ik leg mezelf doelen op, omdat ik hier en nu niet tevreden kan zijn. Jeff knikt begrijpend. “Voorheen deed ik hetzelfde. Ik was nooit tevreden met het leven nu. Ik besefte niet dat niét de omstandigheden, maar mijn niet-accepteren van de omstandigheden, mijn lijden creëerde. Pas nadat ik op alle mogelijke manieren geprobeerd had mijn situatie te verlichten, en ik door mijn vergeefse pogingen zo gefrustreerd was geraakt dat ik het hele streven naar verlichting opgaf, kon ik het leven accepteren. En met het opgeven van het verzet tegen het leven, was er geen illusie van een ik-dat-zich-verzet meer.”

Leven vanuit het ik is lijden

Hoewel er geen filosofie, geen verlichtingsleer is die Jeff verkondigt, heeft hij wel een praktische benadering. Ten eerste, je hoeft niets te doen om verlicht te worden, want je bent in feite al verlicht. Maar pas op dat je dit toch probeert te worden onder het mom van ‘niet-doen’. “Niet proberen verlicht te worden, is net zo goed een pad als proberen verlicht te worden. Beide leiden nergens heen, want ze halen de aandacht weg uit het enige moment waar je al verlicht, één met alles bent: in het nu.”

Als tweede hulpmiddel reikt Jeff het inzicht aan dat lijden op het einde van het lijden zelf wijst. “We lijden net zo lang onder de illusie van afgescheidenheid totdat het lijden ons de ontoereikendheid van het ik-streven inzien. Hierdoor wordt ruimte geschapen voor ontwaken, of de realisatie dat er geen ik-persoonlijkheid is. Maar, waarschuwt Jeff, we moeten het lijden niet verheerlijken, zoals in veel godsdiensten gedaan wordt. Lijden is geen voorwaarde voor ontwaken. Door lijden te verheerlijken, maken we het lijden tot een lijdensweg – een pad waarlangs we opnieuw verlichting proberen te bereiken. Maar verlichting kan niet bereikt worden. “Je bent het al, alleen besef je het niet”. Hiermee typeert Jeff tevens het enige verschil tussen hemzelf en anderen. “Vaak denken mensen dat ze eerst perfect moeten worden om verlichting te bereiken, en dat zij die ontwaakt zijn zich van anderen onderscheiden doordat ze perfect zijn. Maar ook het idee van perfectie is een verhaal, gecreëerd door het ego. Want, wat moet perfectie bereiken, als er geen ik is dat geperfectioneerd kan worden?”

De ondraaglijke gewoonheid van het bestaan

De visie van Jeff is radicaal: er is geen weg, geen doelen die bereikt kunnen worden, en evenmin een ik dat naar verlichting kan streven. In de absoluutheid van non-dualiteit, ligt tevens de gewoonheid ervan. Want zonder weg, zijn er ook geen rituelen. En dus ook geen voorschriften over hoe te mediteren, hoe vaak te bidden, wanneer te vasten etc. Door de afwezigheid van al deze religieuze handelingen, komt het leven van Jeff voor de buitenstaander zeer gewoon voor. En dat is het ook. Jeff leest geen heilige boeken, mediteert niet en houdt zich evenmin aan periodes van vasten. Maar in de schijnbare alledaagsheid van zijn bestaan, schuilt een voor mensen zeer ongewone ervaring: de eenheid met alles. “Maar ook deze ervaring is heel gewoon. Ik bevind me echt niet in een voortdurende toestand van extase. Wel ervaar ik een zekere onthechting. Ik hecht niet meer zozeer aan mijn emoties, bezittingen of ervaringen. Hierdoor ben ik vrij om het leven in alle haar aspecten te ondergaan.”

Jeff zien en horen spreken doet je beseffen hoe gehecht wij nog steeds zijn. Het doet me inzien dat de religieuze handelingen waardoor veel spiri-seekers als ik hun leven laten leiden, in feite onze toestand van afgescheidenheid tekenen. Omdat onze ego’s zich nog zo afgescheiden van hun Bron voelen, hebben wij religieuze handelingen nodig om toch nog enig besef van verbondenheid te ervaren. En, hoewel vanuit het standpunt van het ego een leven als dat van Jeff ondraaglijk gewoon lijkt – wie beleeft er nu vervulling aan het simpelweg zitten op een stoel? – vormt de onopgesmukte wijze waarmee hij zijn leven leidt, juist een teken van de volheid ervan.

Geen leraar willen zijn

Gaande het gesprek kan ik het niet laten om Jeff naar tips en trucs te vragen. Maar er zijn geen tips en trucs. Bovendien, Jeff wil geen leraar zijn. “Je eigen leven hier en nu leert je alles wat er te leren is.” Volgens Jeff moeten wij als mensen leren doodgaan. “We moeten op elk moment opnieuw bereid zijn om alle concepten die we over onszelf hebben los te laten. Dit voelt voor het ego als doodgaan, maar juist door ons eigen ik los te laten, leren we dat er geen sterven is.” Gevraagd naar de realiteit van reïncarnatie, antwoordt Jeff dat, vanuit het ego-standpunt reïncarnatie weliswaar werkelijk lijkt te zijn, maar het idee van de wedergeboorte van het ik is niets anders dan een voortzetting van de illusie. “Bovendien, we worden in elk moment opnieuw geboren. Het ik incarneert in ieder moment. Het idee dat er een ik bestaat komt elk moment opnieuw op.” Wanneer we ons hiervan bewust(er) worden, en we inzien dat we in elk moment weer kiezen om leven te geven aan het ego, dan zijn we in staat om onze angsten onder ogen te zien. Angst is primair immers met de dood verbonden. We zijn bang om dood te gaan. Deze angst projecteren we vervolgens op alles wat, evenals de dood, onbekend is. Maar wie beseft dat hij niet werkelijk dood kan gaan, die is ook onbevreesd.

Het zijn mooie woorden. Maar, bespiegel ik, we lezen deze woorden telkens weer, in boeken als die van jou. Intellectueel begrijp ik het concept van non-dualiteit. Maar zolang je non-dualiteit niet als werkelijk ervaart, zo lang is de illusie – het ego vol van angst  – werkelijk voor mij.

Jeff weet waar ik het over heb. “Ook ik heb me eerst in al deze boeken en concepten verdiept. Op sommige momenten dacht ik dat ik het gevonden had. Maar dan bleek het toch weer het ego te zijn, die me een mooie mystieke ervaring voorspiegelde. Want, vergis je niet, spirituele ervaringen zijn, hoe schitterend en verheven ook, nog steeds uitingen van een subject dat zichzelf als afgescheiden van de rest ervaart.”

Wat is dan de waarde van spirituele tradities?, vraag ik hem. Wat voor nut heeft het dat we met z’n allen onze emoties leren uiten tijdens workshops, onszelf ontwikkelen via NLP of welke psychologische of religieuze methode dan ook? Jeff moet lachen om mijn gespeelde wanhoop (die ergens toch niet gespeeld is). Zijn antwoord: “Psychotherapie en spirituele ontwikkeling hebben hun waarde zolang we nog vanuit het besef van een ik leven. Ze hebben dus wel degelijk waarde om, zo lang we de illusie van het ik niet doorzien, onszelf op de been te houden.” Maar, we moeten dergelijke methoden en tradities wel leren relativeren. “Want de hele psychologie is erop gebaseerd dat er een ik is, maar dit is uiteindelijk een fundamenteel misconcept.” Jeff vervolgt: “Het getuigt echter van weinig compassie wanneer ik iemand, die zichzelf duidelijk nog als een eigen ik ervaart, ga vertellen dat hij of zij niet werkelijk getraumatiseerd kan zijn, omdat er in feite geen ik was die in het verleden misbruikt is, of wat dan ook.”

Het blijkt dat non-dualiteit de ervaring van dualiteit, net als elke ervaring in het leven, insluit. “Wie vanuit de eenheid van het bestaan kijkt, aanvaardt alle dingen. Niet alleen de goede, maar ook de zogenaamd slechte dingen. De mooie en de lelijke zijden van het bestaan. En uiteraard ook het idee van het ego dat er zoiets als een ego bestaat.” Het zijn optimistische woorden aan het eind van een gesprek waartegen ik, zo moet ik Jeff bekennen, toch een beetje tegen op heb gezien. Immers, hoe schrijf je vanuit je ego over zoiets als non-dualiteit? Het lijkt een beetje op die keer dat ik mystiek studeerde aan de Universiteit van Kent, en ik een scriptie moest schrijven over heiligen en hun verlichtingservaringen. Een intellectuele oefening voor degene die dergelijke ervaringen niet kent. Maar, zo meent Jeff, het leven brengt je altijd precies dat waar je op dat moment klaar voor bent. “En”, sluit hij af, “het is jouw ego die er een probleem van maakt dat je niet verlicht bent. Zonder je ego, is het niet-ontwaken geen enkel probleem.”

 

 

© Sander Videler