De weg naar je ware zelf

Nieuws

Misfits zijn de transformatieve leiders van morgen

Alle artikelen, Dieptepsychologie

“Wie geboren wil worden, moet een wereld vernietigen.”

‘Demian’, Hermann Hesse

DIEPTEPSYCHOLOGIE – In ‘Demian’, de Bildungsroman van Hermann Hesse, zoekt Emil Sinclair zelfrealisatie in zijn vriendschap met Max Demian, die Sinclair’s schaduwkant uitlicht. Via Demian’s moeder, Frau Eva, komt de jonge Sinclair in aanraking met het Über-archetype van het vrouwelijk – de ‘anima mundi’ – in wiens schoot hij zijn heelheid tracht terug te vinden.

We moeten allemaal opnieuw geboren worden om deze wereld als geheelde wezens te kunnen verlaten. Incarnatie dient het doel om in de vertragende werking van materie de quantumsnelheid van de ziel af te remmen, zodat we onze geestelijke natuur vorm kunnen geven in de stolling van fysieke natuur. In materie delen we onszelf op in fragmenten van tijd en ruimte, zodat we onszelf in alle facetten kunnen ontleden en onderzoeken. Als een bioloog die autopsie doet op een kikker om het organisme in al zijn facetten te bestuderen, fungeert incarnatie als een autopsie van de ziel. In beide gevallen gaat het geheel, en daarmee het leven, verloren. Vandaar dat onze huidige staat van zijn als een existentieel ontheemd zijn aanvoelt. Als fysieke wezens hebben we het bewustzijn van de heelheid dat we in ons dragen verruild voor een beleving van afgesneden zijn.

The Outsider

Colin Wilson, schrijver van ‘The Outsider’, heeft dit aangevoeld. In zijn meditatie op existentialisme en vervreemding beschrijft hij hoe mensen met visie zichzelf diepgaand als ontheemd hebben ervaren. Mannen als Dostoyevsky, Nietzsche en Van Gogh ervoeren de pijn van afgesneden zijn. Ze hebben hun verwonding tot originaliteit getransmuteerd, in een poging om de pijn van existentiële verlatenheid te helen via scheppend werken. Maar gebrokenheid brengt slechts gebrokenheid voort, het oormerk waaraan hun werken zijn te herkennen. Toch, in de gebroken weerkaatsing van hun gebarsten spiegelbeelden herkennen anderen hun eigen pijn. Zo brengt Nietzsche’s ‘Aldus sprak Zarathustra’ de enkeling die het aandurft om zijn pijn onder ogen te zien tot een ontwaken uit de roes van zelfvergetelheid.

Colin Wilson omschrijft het als volgt:

“The outsider is not a freak, but is only more sensitive than the average type of man. (…) The outsider is primarily a critic, and if a critic feels deeply enough about what he is criticizing, he becomes a prophet.”

Een belangrijke aanvulling: Colin Wilson’s gebroken archetype van de ‘outsider’ of ‘misfit’ als de nieuwe mens in wording, werd ingegeven door een ‘positief existentialisme’. Zijn ideeën zijn ten diepste religieus, in tegenstelling tot het nihilisme van hard-core existentialisten, post-modernisten en pessimisten als Schopenhauer en Sartre.

“Sartre’s feeling was that life is meaningless, that everything is pure chance, that life is a useless passion (…) My basic feeling has always been the opposite, that mankind is on the verge of an evolutionary leap to a higher stage.”

Emil Sinclair: gebroken archetype

De eerste veertig jaar van mijn leven heb ik vooral weerstand ondervonden. Ik was met mezelf en mijn omgeving in gevecht, omdat ik in de fragmenten van mijn leven geen heelheid kon beleven. “Ik wilde slechts uitleven wat in mij zat. Waarom was dat zo moeilijk?”, vraagt Sinclair zichzelf vertwijfeld af.

We zijn allemaal lichtwezens bekleed met lagen van onbewust zijn. Om bij het licht uit te komen, moeten we de diepste duisternis van onze eigen hellen doorstaan. Net als Inanna moeten we op onze gang naar ons ware zelf alles verliezen wat niet ons eigen wezen is. Dit betekent dat we letterlijk alles moeten verliezen, of in ieder geval bereid zijn om te offeren, want behalve liefde en licht zijn we niets.

Je moet écht ‘rock-bottom’ bereiken – niet één keer, maar steeds opnieuw – todat je je aan geen enkel zelfconcept meer kunt vastklampen, wetend dat niets behalve liefde en licht houvast geeft. Binnen een mystieke context heet het dat je het ego of (valse) ik helemaal moet verliezen om tot overgave te komen. Het schijnt dat God nabijer is dan onze eigen handen en voeten, maar we kunnen de naar ons uitstromende liefde en licht niet ontvangen als we ons vastklampen aan onwetendheid. “Het licht schijnt in de duisternis, maar de duisternis heeft het niet begrepen”, staat er in Johannes vers 1 geschreven. Duisternis herkent zichzelf niet als licht, omdat het te vol is van de eigen onwetendheid.

De wereld is gehuld in duisternis. Willen we haar transformeren dan moeten er nieuwe leiders komen. Dit zijn mensen die niet eerst aan zichzelf denken, omdat ze beseffen dat er niet zoiets als een afgescheiden zelf bestaat. Dit nieuwe leiderschap heerst door te dienen.

Mensen die van dienend leiderschap getuigen zijn vaak ‘misfits’. Ze dragen een verwonding met zich mee, doordat ze ‘rock-bottom’ zijn gegaan. Ze hebben alles verloren en zo begrepen dat er niets te verliezen is. Sinclair is nog niet zo’n leider. Hij bevindt zich nog midden in het proces van afgebroken worden. Sinclair is een gebroken archetype dat nog verder afgebroken moet worden. Zijn vriend Demian, die het teken van Kaïn draagt, kan zijn wonden niet helen. Hij kan alleen dieper in de wonden snijden, want net als Kaïn vertegenwoordigt Demian de mens als individu: hij die zichzelf als afgescheiden beleeft, zodat hij zichzelf beter kan leren kennen. Noch Sinclair, noch Demian kunnen transformatieve leiders zijn. Ze kunnen de wereld niet helen, alleen verder afbreken.

We zijn hard op weg om onszelf en de wereld om ons heen af te breken. De wereld is vol gebroken archetypen die andere mensen, dieren, planten en hele ecosystemen en samenlevingen vernielen. Ze kunnen niet anders, want ze zijn nog te vol van zichzelf. Hun ego’s zijn even groot als de wolkenkrabbers die ze bouwen, de titels die ze zichzelf aanmeten en het fortuin dat ze bij elkaar graaien. Ze wonen ook gewoon bij jou in de straat en waarschijnlijk ben je zelf een. Het ego of afgescheiden zelf is angstig en zal – of je het in het groot of in het klein uitleeft – er alles aan doen om te overleven.

Sinds Wilhelm Reich weten we dat een karakterstructuur in veel gevallen niets anders is dan een opeenstapeling van verdedigingsmechanismen. Al vanaf onze zuigelingentijd leren we onszelf te verdedigen tegen de hardheid van een gebroken wereld. Onze persoonlijkheid hangt aan elkaar van ‘fights’, ‘flights’ en ‘freezes’. Alleen noemen we het anders (politiek, werk, ontspanning etc.). Weinigen zijn echt bereid om tot het uiterste te gaan om hun verdedigingsmechanismen af te breken. Als het even kan blijven we zo lang mogelijk hangen in de lauwe wateren van onze comfortzones en doen we te weinig om onszelf en de wereld om ons heen radicaal te transformeren. ‘Après nous, le déluge’, moeten ook de Maya’s hebben gedacht. Totdat ze slachtoffer werden van in verval geraakte politieke, economische, sociale en ecosystemen.

Ik preek niet – dat doen mensen die het beter weten. Ik ben zelf een narcist die zich nog vastklampt aan een laatste stuk drijfhout. Decennia lang dreigde mijn ik overspoeld te worden in psychosen en depressies. Net als Kaïn heb ik door de wereld gezworven. Zonder de kaders van een gezin of een (vaste) baan heb ik mijn levenswandel tot nog toe op grillige wijze gelopen. Als een drenkeling lig ik in de oceaan, meegetrokken door elke denkbare stroming. Letterlijk. Om mezelf van de pijn van het ego te bevrijden heb ik alles aangegrepen wat op mijn pad kwam. Vrijwel elke psychologische school of spirituele bevrijdingsleer heb ik onderzocht. Ik heb niet aan ‘reli-shopping’ gedaan. Ik heb zo diep mogelijk gedoken. Mijn hongerige maag kon niet gestild worden met wat leuke spirituele tekstjes op Facebook of Instagram. Wat ik zeggen wil: ik ben een koorddanser die probeert om via Nietzschiaanse wil het smalle pad naar de Übermench te lopen.

Misfit: prototype van nieuw leiderschap

Kort geleden ben ik gaan beseffen wat het zeggen wil dat de koorddanser op het marktplein te pletter valt. De koorddanser is het prototype van het gebroken archetype: Sinclair die een uiterste poging doen om zichzelf te realiseren. Maar zelfrealisatie duurt een leven lang en hierna heb je nog vele levens, waarin je de omwentelingen van het karmische rad onvermijdelijk zult ondergaan.

De koorddanser die te pletter valt is de ‘misfit’. Hij wrikt zich los van het ‘survival’-denken, omdat hij steeds opnieuw gebroken is geweest en zo ervaart dat je niets wezenlijks te verliezen hebt. Natuurlijk, je kunt je baan, geld, gezondheid of geliefde(n) te verliezen. Sterker nog, zowel natuurwetten als boeddhistische wijsheid onderwijzen dat je alles zult verliezen.

Een goede omschrijving van de ‘misfit’ als archetype van de nieuwe leider wordt gegeven door Colin Wilson in ‘The Outsider’:

“The conclusions of Demian are clear. It is a question of self-realization. It is not enough to accept a concept of order and live by it; that is cowardice, and such cowardice cannot result in freedom. Chaos must be faced. Real order must be preceded by a descent into chaos. This is Hesse’s conclusion. In theological terms, the fall was necessary, man had to eat of the fruit of good and evil. Later, dealing with Nietzsche and Blake, we shall touch upon similar views; the idea that good and evil are not ultimate antinomies, but expressions of a higher force that comprehends both.”

De ‘misfit’ is de nieuwe held. Hij heeft de maatschappij de rug toegekeerd. Niet om zich boven op een berg of in een grot terug te trekken – net als Nietzsche’s Zarathustra keert hij terug in de wereld. Maar niet voordat hij tot het uiterste is gegaan om zijn essentie terug te vinden buiten de verstikkende, van waanzin getuigende structuren van de maatschappij om. Hij jaagt geen materiële doelen na; beziet de economie als een ‘means-to-an-end’, niet als het doel op zichzelf dat het geworden is. Hij denkt logisch na, heeft empathie met de hele wereld en stelt nuchter vast dat kapitalisme als een kwaadaardige tumor Gaia verorbert. Hij draagt geen geitenwollen sokken en is niet zweverig. Misschien is hij atheïstistisch of agnostistisch. Je hoeft niet in een godheid te geloven om een goed en meelevend mens te zijn. De ‘misfit’ herkent zichzelf niet in de wereld en dus zal hij zichzelf er ook niet in vinden. Hij heeft geen andere helden dan mensen als hijzelf: individuen die erkennen dat ze aan gebrokenheid leiden en die bereid zijn om de eigen en collectieve geestesgesteldheid tot de uiterste consequentie door te redeneren. Als ‘gebrokenheid’ het is waaraan we leiden, dan moet er iets zijn dat de breuk in onszelf en met de kosmos veroorzaakt.

Wat is splijtender dan een afgescheiden zelf?

Wat veroorzaakt meer gebrokenheid en lijden dan een Big Fat Ego?

Gautama Boeddha en Jezus Christus hadden geen andere visie dan deze. Maar wat ik bepleit is geen religie als oplossing van gebrokenheid. Ruim 2500 jaar na Boeddha en 2000 jaar na Christus zijn hun wegen naar verlossing vastgelopen in riten en dogma’s die denkgeest en hart dreigen te verstarren. ‘Het wonderlijke leven van Iwan Osokin’ is meer waar ik op doel. Anders dan ‘Demian’, dat een Bildungsroman is, is Iwan Osokin hoofdrolspeler in een ‘afbraakroman’. Hoe hij ook zijn best doet om het (nood)lot te keren, Iwan loopt vast in de gebrokenheid van zijn bewustzijn. Gebrokenheid is geen oplossing, maar zij is wel de voorwaarde voor een andere staat van zijn, waarin het ik-bewustzijn aan zijn eigen afscheiding ten onder gaat en de mens in zijn hart ontwaakt.

Dienend leiderschap

Het hart is de zetel van het nieuwe leiderschap: dienend aan het collectief dat verder gaat dan de mens als geheel. Mensen die leven vanuit hun hart zijn op een hoger niveau van de piramide van Maslow ontwaakt. Ze hechten betekenis aan transpersoonlijke doeleinden. In het geval van de ‘misfit’ als gebroken archetype is zijn persoonlijkheid verwond. Hij ervaart waarschijnlijk een tekort op materieel of emotioneel niveau. Juist dit gebrek doet hem ontwaken voor het universeel lijden en maakt dat hij een groter-dan-zijn-eigen-ego ‘purpose’ nastreeft. Hij stelt zijn persoonlijkheid en zijn talenten ten dienste van het geheel. Hierbij ziet hij elk levend wezen als een manifestatie van het geheel. Ook ecosystemen als bossen, rivieren en zelfs de lucht worden als een naar bewustzijn strevend organisme ervaren.

Gebroken archetypen, zoals ‘misfits’ en ‘outsiders’, hebben nog een andere potentieel leiderschapskwaliteit: zij zijn vaak bereid om risico’s te nemen. Doordat ze ‘rock-bottom’ zijn geweest, zijn zij vrij van het ‘survival’-denken, dat geobsedeerd is door het veilig stellen van de eigen belangen. Ego’s of afgescheiden ‘ikjes’ zijn op z’n best bezig met een ‘struggle for life’ en op z’n slechtst met een ‘survival of the fittest’. Ze moeten hun eigenbelangen zeker stellen in de competitie met miljoenen andere afscheiden ‘ikken’, maar zij moeten tevens alle andere afgescheiden entiteiten bestrijden, de evengoed hun eigenbelang voorop stellen ten koste van het individu. In het wereldbeeld van het ego zijn overheden en multinationals vijanden, evenals collega’s en zelfs de eigen familieleden. Maar ook de economie, maatschappij en het klimaat bedreigen hun bestaan. Alles kan hen vernietigen, om het simpele feit dat een losgeslagen ik uit haar symbiotische verwikkeling met de gemeenschap, Gaia en de hele kosmos gestoten is. Met de rug naar het Al gekeerd, wordt het ego door alles bedreigd en kan zij door alles vernietigd worden.

Dienende leiders kunnen alleen hun ik-gerichtheid vernietigen, wetende dat minder ego gelijk staat aan meer eenheid en heelheid. Dienende leiders worden geboren uit gebroken archetypen als Sinclair en Osokin die, dankzij hun verwonding, de pijn herkennen die zij aan andere levende wezens berokennen. Door hun pijn ontwaken in hen subtiele hartskwaliteiten als compassie en vergeving. Zo ontwaken zij door hun lijden langzaam maar zeker tot een Boeddha en een Christus. Zij willen een burger van de wereld zijn. Niét om de wereld rond te reizen vanuit een onstilbare honger naar meer, meer, meer. Ze beseffen – nee, weten – dat door de scherven van de wereld heen de wereldziel schijnt. De wereld komt voort uit één ziel: de ‘anima mundi’. Deze – alleen Frau Eva – willen gebroken archetypen als Sinclair dienen.

 

© Sander Videler, 2019